In het Strategisch Akkoord kondigt de regering aan dat de natuurdoelen minder door aankoop en meer door particulier, agrarisch natuurbeheer worden gerealiseerd. Om met deze instrumenten de beoogde samenhangende Ecologische Hoofdstructuur te realiseren en te voldoen aan Europese verplichtingen is verdere ordening van de groene ruimte noodzakelijk. Dit blijkt uit de Natuurbalans 2002 van het Milieu- en Natuurplanbureau.

Natuur van grote sociale en economische betekenis

De inwoners van Nederland vinden dat natuurgebieden en gevarieerde landschappen een wezenlijke bijdrage leveren aan hun welzijn. Die waardering blijkt ook uit het recreatiegedrag: bijna de helft van de dagtochten vindt in de natuur plaats. Natuur en landschap staan echter onder grote druk. In het dichtbevolkte Nederland winnen directe economische belangen het vaak van de moeilijk in geld uit te drukken waarde van de natuur.

Natuur en landschap hebben een substantiële economische waarde. Zo is de bijdrage van recreatie in natuur en landschap aan het nationaal inkomen ongeveer 8 miljard euro per jaar, onder meer door inkomsten van horeca- en recreatiebedrijven. Ook zijn kopers bereid om 10 à 30 % meer te betalen voor een huis nabij groen of water. Er zijn bovendien steeds meer gegevens die er op wijzen dat de gezondheid van mensen baat heeft bij een groene omgeving.

Verstedelijking tast kwaliteit groene ruimte aan

Voor het realiseren van het beoogde samenhangende netwerk van natuurgebieden, de Ecologische Hoofdstructuur (EHS) is ordening van de groene ruimte nodig. Natuur en landschap raken namelijk steeds meer versnipperd en verstoord door de uitbreiding van woonwijken, bedrijventerreinen, verspreide bebouwing en wegen. De EHS lijkt, nu deze vrijwel geheel is begrensd, niet het aaneengesloten netwerk van natuurgebieden te worden dat de rijksoverheid voor ogen had. Een belangrijk instrument om samenhang te realiseren is aankoop van grond voor natuurontwikkeling door de overheid, die deze terreinen daarna overdraagt aan professionele natuurbeherende organisaties. Het aanbod van grond neemt de laatste drie jaar toe, waardoor de realisatie van de EHS dichterbij zou kunnen komen.

De nieuwe regering heeft het voornemen het jaarlijkse budget voor de aankoop van grond te halveren en meer particuliere eigenaren  in te zetten bij het ontwikkelen en beheren van natuur. Met agrarisch natuurbeheer zouden de versnipperde natuurgebieden verbonden kunnen worden, maar slechts in enkele provincies wordt hierop gestuurd. Tot nu toe is natuurontwikkeling door particuliere natuurbeheerders geen succesvol instrument geweest (slechts 1,5 % van de taakstelling gerealiseerd). Langjarige contracten met particulieren voor terreinen met hoofdfunctie natuur kunnen een bijdrage aan de natuurdoelen leveren, maar blijken ook nauwelijks goedkoper dan aankoop. Met de kortlopende contracten, zoals bij agrarisch natuurbeheer waar de hoofdfunctie landbouw blijft, kunnen niet alle natuurdoelen worden gerealiseerd.

Europese verplichtingen nog hele opgave voor Nederland

Het gaat niet goed in Nederland met veel internationaal beschermde planten- en diersoorten, zoals de grutto, kemphaan en diverse vlinders. Nederland is hiervoor verplichtingen aangegaan die zijn vastgelegd in de Vogelrichtlijn en Habitatrichtlijn van de Europese Unie. Met de realisatie van de EHS kan gedeeltelijk aan de Europese verplichtingen worden voldaan, mits binnen de EHS voldoende ruimtelijke samenhang en milieukwaliteit worden gerealiseerd. Er komen echter ook veel beschermde planten- en diersoorten buiten de EHS voor. Hiervoor is aanvullend soortenbeleid geformuleerd. Om de hanteerbaarheid van en het maatschappelijk draagvlak voor het soortenbeleid te vergroten zal het verband tussen bescherming van individuen en populaties van soorten en hun leefgebieden duidelijker moeten worden.

De Natuurbalans is een jaarlijks verschijnende uitgave van het Milieu- en Natuurplanbureau, een samenwerkingsverband van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) en de Stichting Dienst Landbouwkundig Onderzoek (Stichting DLO). Ook het Rijksinstituut voor Kust en Zee (RIKZ) en het Rijksinstituut voor Integraal Zoetwaterbeheer en Afvalwaterbehandeling (RIZA) leveren  bijgedragen aan de Natuurbalans.